Làn sóng rời bỏ 'bát cơm sắt' tại Trung Quốc: Tự do hay bẫy sinh tồn?

Làn sóng lao động rời bỏ công việc ổn định để gia nhập nền kinh tế gig tại Trung Quốc đang tạo ra những biến động sâu sắc về cấu trúc xã hội và thị trường việc làm.

Tại các bệnh viện đông đúc ở Quảng Châu, hình ảnh Zhao Xiaoyu, một cử nhân điều dưỡng 25 tuổi, không còn mặc áo blouse trắng mà đang tất bật làm “hộ tống y tế” cho bệnh nhân là minh chứng rõ nét nhất. Thay vì bám trụ vào một biên chế cố định, cô chọn làm việc qua các nền tảng số để lo liệu thủ tục, xếp hàng khám bệnh cho người khác. Với thu nhập dao động từ 6.000 đến 8.000 nhân dân tệ mỗi tháng, Zhao chấp nhận sự bất định để đổi lấy quyền làm chủ thời gian – một tư duy đang lan rộng trong giới trẻ.

Cú xoay trục lịch sử: Khi “bát cơm sắt” không còn là ưu tiên

Dữ liệu tính đến quý III/2025 đã phác họa một bức tranh kinh tế đầy biến động: khoảng 247 triệu người Trung Quốc – tương đương 30% lực lượng lao động – đang hoạt động theo mô hình linh hoạt. So với con số 200 triệu vào năm 2021, sự tăng trưởng này cho thấy một sự chuyển dịch tư duy nghề nghiệp mang tính bước ngoặt.

Trong nhiều thập kỷ, “bát cơm sắt” (những công việc biên chế nhà nước hoặc tập đoàn lớn với sự ổn định trọn đời) luôn là đích đến của mọi sự nghiệp. Tuy nhiên, áp lực từ số lượng sinh viên tốt nghiệp kỷ lục và sự kiệt quệ do văn hóa làm việc “996” (làm từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày/tuần) đã đẩy thế hệ trẻ ra khỏi quỹ đạo truyền thống. Họ chia làm hai nhóm rõ rệt:

• Nhóm lao động vật lý: Tài xế công nghệ, nhân viên giao hàng, hộ tống y tế.
• Nhóm lao động số (Digital Nomads): Lập trình viên AI, nhà sáng tạo nội dung, livestreamer, thiết kế tự do.

Andrew Liu, một lập trình viên 29 tuổi từng làm việc tại các ông lớn Internet, hiện đang phát triển sản phẩm AI từ xa với thu nhập lên tới 500.000 nhân dân tệ/năm. Với anh, công việc không còn là một nơi để đến, mà là một phần của lối sống tự do.

Nền kinh tế “làm mọi thứ” và thực tế nghiệt ngã phía sau sự tự do

Đằng sau ánh hào quang của sự tự chủ là một thực tế khắc nghiệt mà các chuyên gia gọi là “lưới an sinh bất đắc dĩ”. Không phải ai cũng có thu nhập cao như các chuyên gia công nghệ; thực tế, sự bùng nổ của kinh tế gig còn là hệ quả của sự chậm lại trong tăng trưởng kinh tế vĩ mô.

Trên các nền tảng như Xianyu, một “nền kinh tế làm mọi thứ” đang hình thành, nơi người trẻ rao bán những dịch vụ nhỏ nhất: dắt chó đi dạo, đổ rác hộ, thậm chí là trò chuyện đêm khuya. Đáng báo động hơn, ngay cả các ngành nghề chuyên môn cao như y bác sĩ cũng đang bị ảnh hưởng. Theo South China Morning Post, thu nhập của một bộ phận y bác sĩ đã giảm từ 30-40%, buộc họ phải làm thêm nghề giao hàng để trang trải nợ nần và chi phí sinh hoạt.

Số liệu khảo sát năm 2025 cho thấy một mảng tối đáng lo ngại: gần 80% lao động nền tảng kiếm được dưới 2.000 nhân dân tệ mỗi tháng. Để duy trì mức thu nhập này, họ phải làm việc tới 14 giờ mỗi ngày trong một môi trường mà tiền công liên tục bị các thuật toán ép xuống mức tối thiểu.

Vùng xám pháp lý và nỗ lực tái lập trật tự từ chính phủ

Rủi ro lớn nhất của lao động tự do chính là sự thiếu hụt hoàn toàn các lưới an sinh: không hợp đồng, không bảo hiểm y tế, không lương hưu. Li Shuai, một nhà sản xuất video độc lập, phải tự trích ra 1.800 nhân dân tệ mỗi tháng để tự đóng bảo hiểm – một gánh nặng tài chính không hề nhỏ khi thu nhập biến động như hình sin.

Trước tình hình này, chính quyền Trung Quốc đã bắt đầu can thiệp bằng kế hoạch 12 điểm nhằm bảo vệ hơn 200 triệu lao động thời vụ. Các trọng tâm bao gồm:

1. Minh bạch thuật toán: Chống lại sự thao túng thu nhập của các “hộp đen” công nghệ.
2. Đảm bảo công bằng: Yêu cầu các nền tảng trả lương xứng đáng hơn với công sức lao động.
3. Gỡ bỏ rào cản hành chính: Kết nối quyền lợi bảo hiểm y tế và lương hưu với lao động di cư, không còn bị bó buộc bởi hộ khẩu.

Sự trỗi dậy của nền kinh tế gig không chỉ là một xu hướng nhất thời, mà là sự tái cấu trúc sâu sắc của thị trường lao động toàn cầu. Đối với nhiều người, việc rời bỏ “bát cơm sắt” không phải là sự lựa chọn giữa tự do và ổn định, mà là cuộc chiến sinh tồn trong một kỷ nguyên mà sự ổn định đã trở thành một thứ hàng hóa xa xỉ.

Bạn nghĩ sao về mô hình làm việc này? Liệu sự tự do về thời gian có xứng đáng với những rủi ro về an sinh xã hội mà bạn phải đối mặt? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn ở phần bình luận bên dưới!

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tại sao lao động trẻ Trung Quốc lại rời bỏ công việc ổn định?Nguyên nhân chính bao gồm áp lực từ văn hóa làm việc ‘996’ quá khắc nghiệt, sự cạnh tranh khốc liệt trong các văn phòng truyền thống và nhu cầu muốn tự chủ thời gian của thế hệ mới.

Nền kinh tế gig mang lại rủi ro gì cho người lao động?Rủi ro lớn nhất là thiếu hụt các phúc lợi an sinh xã hội như bảo hiểm y tế, lương hưu, không có hợp đồng lao động chính thức và thu nhập thường xuyên biến động, không ổn định.

Chính phủ Trung Quốc đã có biện pháp gì để bảo vệ lao động tự do?Chính phủ đã công bố kế hoạch bảo vệ lao động thời vụ, tập trung vào việc tăng tính minh bạch của thuật toán nền tảng, đảm bảo trả lương công bằng và gỡ bỏ rào cản hộ khẩu trong việc tiếp cận bảo hiểm.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao lao động trẻ Trung Quốc lại rời bỏ công việc ổn định?

Nguyên nhân chính bao gồm áp lực từ văn hóa làm việc ‘996’ quá khắc nghiệt, sự cạnh tranh khốc liệt trong các văn phòng truyền thống và nhu cầu muốn tự chủ thời gian của thế hệ mới.

Nền kinh tế gig mang lại rủi ro gì cho người lao động?

Rủi ro lớn nhất là thiếu hụt các phúc lợi an sinh xã hội như bảo hiểm y tế, lương hưu, không có hợp đồng lao động chính thức và thu nhập thường xuyên biến động, không ổn định.

Chính phủ Trung Quốc đã có biện pháp gì để bảo vệ lao động tự do?

Chính phủ đã công bố kế hoạch bảo vệ lao động thời vụ, tập trung vào việc tăng tính minh bạch của thuật toán nền tảng, đảm bảo trả lương công bằng và gỡ bỏ rào cản hộ khẩu trong việc tiếp cận bảo hiểm.