Hát Then: Hành trình bảo tồn di sản văn hóa người Tày

Hát Then không chỉ là nghệ thuật dân gian mà còn là di sản văn hóa thiêng liêng, chứa đựng tâm hồn và thế giới quan sâu sắc của cộng đồng người Tày.

Tại vùng đất Thái Nguyên, nơi những đồi chè xanh mướt trải dài, tiếng đàn Tính và những làn điệu Then vẫn đang âm thầm chảy trôi, trở thành nhịp thở văn hóa của người dân bản địa. Tại xã Phúc Lương, huyện Đại Từ, không gian văn hóa này không chỉ là hình thức giải trí mà còn mang đậm tính tâm linh, gắn liền với nếp sống nhà sàn truyền thống.

Nghệ thuật hát Then: Sự giao thoa giữa âm thanh và tâm linh

Với hơn 30 năm gắn bó, nghệ nhân Đào Thị Thoa (sinh năm 1977) là một trong những người đang nỗ lực giữ lửa cho di sản này. Bà chia sẻ rằng, việc học hát Then không đơn thuần là ghi nhớ lời ca, mà là một quá trình thẩm thấu âm hưởng từ thuở nhỏ qua những đêm nghe cha mẹ hát bên bếp lửa.

Dưới góc độ chuyên môn, hát Then đòi hỏi kỹ thuật cực kỳ khắt khe. Người hát không chỉ cần thuộc lòng văn bản mà phải làm chủ được kỹ thuật giữ hơi dài, cách luyến láy tinh tế và đặc biệt là sự chuẩn xác tuyệt đối về nhịp điệu. Nếu tiếng đàn và giọng hát không đạt được sự đồng nhất, câu Then sẽ mất đi cái “hồn”, trở nên rời rạc và thiếu sức sống.

Đàn Tính: Linh hồn của những làn điệu di sản

Để tạo nên sự cộng hưởng hoàn hảo, cây đàn Tính đóng vai trò là sợi dây kết nối linh thiêng. Việc chế tác một cây đàn Tính đúng chuẩn là cả một nghệ thuật đòi hỏi sự tỉ mỉ trong từng chi tiết:

• Bầu đàn: Phải sử dụng quả bầu khô già, có hình dáng tròn đều, kích thước chuẩn từ 15-25cm.
• Mặt đàn: Được xẻ từ gỗ ngô đồng với độ dày tiêu chuẩn khoảng 3mm để đảm bảo độ vang. Thiết kế hiện đại thường khoét hai lỗ thoát âm hình hoa thị trên mặt đàn để tối ưu hóa khả năng cộng hưởng âm thanh.
• Cần đàn: Chế tác từ gỗ dâu hoặc gỗ thừng mục, yêu cầu độ thẳng và độ cong đặc trưng ở đầu đàn (thường tạo hình đầu rồng hoặc đầu phượng).
• Dây đàn: Trước đây dùng dây tơ, hiện nay các nghệ nhân thường chuyển sang dùng dây nilon để tăng độ bền và âm sắc vang vọng hơn.

Tiếng đàn Tính không chỉ là nhạc cụ dẫn nhịp mà còn là phương tiện để người nghệ nhân truyền tải thế giới quan và tâm hồn mình vào không gian văn hóa cộng đồng.

Phân biệt hát Then và Quan họ Bắc Ninh

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa các loại hình dân ca, nhưng thực tế, hát Then có những đặc tính riêng biệt. Nếu như Quan họ Bắc Ninh mang tính chất giao duyên, cởi mở và thường được biểu diễn trong không gian hội hè để kết nối tình cảm, thì hát Then lại mang tính nghi lễ và tâm linh sâu sắc. Hát Then là tiếng lòng giao đãi giữa con người với thế giới siêu nhiên, đòi hỏi sự thâm trầm, tĩnh tại thay vì sự “vang, rền, nền, nảy” rộn ràng của Quan họ. Chính đặc tính này khiến hát Then khó trở thành một sản phẩm du lịch đại chúng hơn so với các loại hình nghệ thuật khác.

Thách thức bảo tồn và hy vọng từ chính sách mới

Sự phát triển của đô thị hóa và xu hướng di cư của thế hệ trẻ đang tạo ra một khoảng trống lớn trong việc truyền dạy di sản. Việc thiếu hụt hệ thống ký âm chuyên nghiệp và phương thức truyền dạy chủ yếu qua truyền khẩu khiến hát Then đối mặt với nguy cơ đứt gãy sợi dây liên kết thế hệ.

Tuy nhiên, một tín hiệu lạc quan đã xuất hiện khi HĐND tỉnh Thái Nguyên ban hành Nghị quyết 43/2025/NQ-HĐND nhằm ưu tiên hỗ trợ các câu lạc bộ nghệ thuật dân gian. Theo đó, các câu lạc bộ có tổ chức rõ ràng, có nghệ nhân truyền dạy và tối thiểu 20 thành viên sẽ nhận được mức hỗ trợ đáng kể:

• Hỗ trợ đầu tư: Tối đa 300 triệu đồng/xã và 200 triệu đồng/phường để trang thiết bị.
• Hỗ trợ duy trì: 30 triệu đồng/năm cho mỗi câu lạc bộ.

Chính sách này được kỳ vọng sẽ tạo ra đòn bẩy tài chính, giúp các nghệ nhân yên tâm giữ lửa và tạo không gian sinh hoạt văn hóa bền vững cho thế hệ mai sau. Bảo tồn hát Then không chỉ là giữ một làn điệu, mà là bảo vệ bản sắc và linh hồn của núi rừng Thái Nguyên.

Bạn nghĩ sao về việc ứng dụng công nghệ số để lưu trữ các làn điệu dân ca truyền thống? Hãy chia sẻ ý kiến của bạn với chúng tôi!